Triết Vui

So sánh cách tiếp cận của Phật giáo & Tây phương : Cát, sạn và sỏi

Tác giả: Steven M. Emmanuel ( chủ biên)

Dịch giả: Đỗ Quốc-Bảo và Nguyễn Huy-Đăng

Nxb: Khoa Học Xã Hội

Năm xuất bản: T3/2025

Viết tắt:

ĐQB: Bản dịch này của NXBKHXH

A: Bản gốc tiếng Anh

X: Nhận xét

---

Tự do ý chí (Free Will) và Phép Tuyển Logic OR: Sạn, Sỏi hay Đá tảng?

---

12. (trang 169–170)

ĐQB:

“Một cách vắn tắt, luận điểm này có DẠNG như sau:

1. Quyết định luận là đúng HOẶC Bất quyết định luận là đúng.

2. Nếu Quyết định luận đúng, thì không có những phương án song tuyển, như vậy thì ta không thể hành xử khác với cách mà ta bị quyết định để thực hiện, và như thế thì không có tự do ý chí.

3. Nếu Bất quyết định luận đúng (cho những lựa chọn), thì những lựa chọn là hoàn toàn tuỳ cơ, như vậy thì chúng không thực sự nằm dưới sự kiểm soát của chúng ta hoặc không phụ thuộc vào chúng ta, và như thế cũng không có tự do ý chí.

4. Vậy thì, bất luận thế nào, không có tự do ý chí.

Chúng ta thừa nhận rằng tiền đề 1 là CHÍNH XÁC theo nghĩa CÁCH TUYỆT của TỪ HOẶC (the exclusive sense of “or”), điều này sẽ loại bỏ trường hợp cả Quyết định luận và Bất Quyết định luận … Giờ chúng ta hãy đến với tiền đề 2, thứ khẳng định rằng Quyết định luận CÁCH TUYỆT (preclude) khả năng của tự do ý chí.”

Phần cước chú của ĐQB:

“Chúng ta đã có thể dùng NGHĨA BAO GỒM CỦA TỪ ‘HOẶC’ (‘OR’), thứ cho phép cả Quyết định luận và Bất quyết định luận là CHÍNH XÁC, nhưng nếu vậy thì chúng đã phải chính xác trên hai miền khác nhau (có nghĩa là vĩ mô và vi mô tương ứng),…”

BẢN ANH:

“In short, that argument goes something like this:

1. EITHER determinism is TRUE OR indeterminism is TRUE.

2. If determinism is true, then there are no alternatives, in which case we cannot do other than what we are determined to do, and thus there is no free will.

3. If indeterminism is true (of choices), then choices are utterly random, in which case they are not really under our control or up to us, and thus there is no free will.

4. Thus, either way, there is no free will.

Let us grant that premise 1 is TRUE in the EXCLUSIVE SENSE OF “OR,” which rules out both determinism and indeterminism being true together … Let us turn next to premise 2, which asserts that determinism precludes the possibility of free will.”

Phần cước chú:

“We could use THE INCLUSIVE SENSE OF “OR,” which permits both determinism and indeterminism to be TRUE, but they would have to be true in two different domains (i.e., macro and micro, respectively),…”

NHẬN XÉT:

1. Bỏ qua những cách dịch không chuẩn, không nhất quán, chẳng hiện như TRUE khi thì dịch thành ‘ĐÚNG’, khi thì dịch là ‘CHÍNH XÁC’; hoặc “that argument goes something like this” dịch là “luận điểm này có DẠNG như sau” (dạng [form] thường cố định), cụm này nên dịch là “luận cứ này bao gồm các bước như sau…” hoặc “luận cứ này diễn ra như sau…”

2. Phần này trình bày về thế khó hai đầu (dilemma) của xu hướng lạc quan (Optimism) bằng những bước lập luận logic. Những bước lập luận logic này (từ 1 đến 4) được trình bày bằng ngôn ngữ đời thường (ở đây là tiếng Anh) và giữa ngôn ngữ đời thường với ngôn ngữ logic có những khác biệt nhất định, chẳng hạn, cụm “nếu … thì” (ngôn ngữ đời thường) không tương ứng với phép kéo theo của logic (p->q). Ở đây cũng vậy, đó là ““[HOẶC … HOẶC]/[EITHER …OR]” được dùng trong (1).

Tác giả, Rick Repetti, rất cẩn thận, đã làm rõ cũng như cước chú thêm bằng cách dùng các thuật ngữ logic cho PHÉP TOÁN OR (EXCLUSIVE và INCLUSIVE), cho phép người đọc theo dõi chặt chẽ logic của luận cứ đang nói đến. Song với cách dịch thuần tuý theo ngôn ngữ đời thường của ĐQB do KHÔNG NHẬN BIẾT đây là PHÉP [TOÁN] ‘TUYỂN/OR’ của LOGIC, chẳng hạn như:

– EXCLUSIVE SENSE OF “OR” dịch thành “theo nghĩa CÁCH TUYỆT của TỪ HOẶC”

– THE INCLUSIVE SENSE OF “OR” dịch thành “NGHĨA BAO GỒM CỦA TỪ ‘HOẶC’

Và hệ quả là, người đọc người đọc hoặc đọc cho vui, hoặc không cách gì hiểu được các bước lập luận trong luận cứ này theo như ý của tác giả, Gs Rick Repetti: Toàn bộ công sức và sự cẩn thận của Repetti được đổ cả xuống sông!

Kỳ lạ ở chỗ, PHÉP TOÁN OR ở đây cũng không có gì là cao siêu, nó chỉ là phép toán cơ bản đầu tiên được học trong môn logic cơ bản trong bất cứ lĩnh vực nào.

PHÉP TOÁN OR này có thể chia làm hai loại là INCLUSIVE và EXCLUSIVE, xem hình:

Có thể  tham khảo thêm

• “Exclusive OR”: https://en.wikipedia.org/wiki/Exclusive_or
• “Inclusive OR”: https://en.wikipedia.org/wiki/Logical_disjunction
• https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%87nh_%C4%91%E1%BB%81_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc

TẠM DỊCH

Dành cho bạn đọc.

(NÓI THÊM)

Phép inclusive disjunction (inclusive OR): [phép] TUYỂN lỏng/không ngặt/không nghiêm ngặt/không loại.

Ký hiệu: V

Phép exclusive disjunction (exclusive OR): [phép] TUYỂN chặt/ngặt/nghiêm ngặt/loại.

Ký hiệu: ⊻

Xin nhắc lại, ở đây tác giả muốn nói đến PHÉP [logic] OR, chẳng phải là “TỪ” hay “CHỮ” ‘OR’ gì nữa. Phép OR hoặc còn gọi là DISJUNCTION, việc trình bày [các] phép logic này trong ngôn ngữ tự nhiên, nói chung chưa nhất quán, chẳng hạn:

• Tiếng Việt: có người phân biệt:

+ p HOẶC q (tuyển lỏng)

+ HOẶC p HOẶC q (tuyển chặt)

• Tiếng Anh: có người phân biệt:

+ p OR q (tuyển lỏng)

+ EITHER p HOẶC q (tuyển chặt)