So sánh cách tiếp cận của Phật giáo & Tây phương : Cát, sạn và sỏi
Tác giả: Steven M. Emmanuel ( chủ biên)
Dịch giả: Đỗ Quốc-Bảo và Nguyễn Huy-Đăng
Nxb: Khoa Học Xã Hội
Năm xuất bản: T3/2025
Viết tắt:
ĐQB: Bản dịch này của NXBKHXH
A: Bản gốc tiếng Anh
X: Nhận xét
Sạn nặng về chuyên môn: Cách hiểu & Dịch các chữ Agent, Agency, Agentless
15. Liên quan đến vấn đề ở đây (Agent, Agency, Agentless) xuất hiện ở nhiều nơi trong ĐQB, nhưng chúng tôi chỉ nêu ra hai chỗ.
ĐQB (tr. 179):
“Frankfurt sau đó đã tiếp tục phát triển một cách trình bày tích cực cho HÀNH VI tự do có trách nhiệm đạo đức mà theo nó, các hành động là tự do nếu như nó phù hợp với ý chí của CHỦ THỂ HÀNH VI,…”
ANH:
“Frankfurt went on to develop a positive account of morally responsible free AGENCY according to which actions are free if they accord with the AGENT’s will,…”
ĐQB (tr. 196):
“Tôi đã miêu tả điều này là ‘HÀNH VI KHÔNG CÓ CHỦ THỂ HÀNH VI’ (agentless agency).
CHỦ THỂ HÀNH VI là một sự vật, trong khi ‘HÀNH VI’ liên quan đến các khả năng và là một quá trình.”
ANH:
‘I have described this as “AGENTLESS AGENCY”.
An “AGENT” is a thing, while “AGENCY” involves abilities and is a process.’
NHẬN XÉT
Tóm lại, ĐQB đã hiểu và dịch như sau:
- AGENCY: HÀNH VI
- AGENT: CHỦ THỂ HÀNH VI
- AGENTLESS: KHÔNG CÓ CHỦ THỂ HÀNH VI
Vấn đề ở đây là:
- HÀNH VI (AGENCY) trùng với HÀNH VI (BEHAVIOUR: các trang 22, 134,…): Chữ ‘hành vi’ là chữ quan trọng, người đọc khó lòng chấp nhận sự trùng lắp này vì đọc sẽ lẫn lộn. Chưa nói về mặt triết học, về ngôn ngữ đời thường thì HÀNH VI (BEHAVIOUR) cũng khác quá nhiều với AGENCY!
- Dịch AGENCY là HÀNH VI, cho thấy việc không nắm rõ các khái niệm AGENCY, AGENT được tác giả bài viết sử dụng (Rick Repetti) – Và do đó, gây lẫn lộn hoàn toàn cho người đọc.
- Dịch AGENT là CHỦ THỂ (HÀNH VI), cũng vậy, gây lẫn lộn hoàn toàn cho người đọc.
Nhắc lại, cái tít “NHỮNG CÂU HỎI LỚN CỦA TRIếT HọC SO SÁNH CÁCH TIếP CậN CủA PHậT GIÁO VÀ TÂY PHƯƠNG”, cho thấy rõ ràng sự so sánh cùng một khái niệm/vấn đề theo hai cách tiếp cập: Phật giáo & Triết học phương Tây (phương Tây).
- Cách tiếp cận phương Tây. Khái niệm ‘agency’ hiểu chung chung “Agency is the capacity of an actor to act in a given environment.” Các cách hiểu ‘agency’ trong triết học, tâm lý,… có thể xem thêm tại đây:
https://en.wikipedia.org/wiki/Agency_(philosophy) hoặc
https://plato.stanford.edu/entries/agency/
- Cách tiếp cận Phật giáo. Nguồn quan trọng nhất chúng tôi dựa vào là “Buddhist Perspectives on Free Will – Agentless Agency” do chính Rick Repetti biên tập (Routledge; 2017)
GIẢI QUYếT VấN Đề (TẠM DỊCH)
- AGENCY
Từ định nghĩa về ‘agency’:
“AGENCY is the capacity of an actor to act in a given environment.”
nghĩa là,
“TÁC NĂNG là khả năng hành động (làm) của một tác tử trong một môi trường nhất định.”
- 2. AGENT
Có thể dịch là ‘TÁC THỂ’, vì thế, AGENTLESS là ‘PHI/VÔ TÁC THỂ’. Tuy nhiên, trong ngữ cảnh Phật giáo, Repetti đánh đồng ‘agentless’ là ‘self’, chẳng hạn “The puzzle of whether free will is possible if, as Buddhists believe, there is NO AGENT/SELF” (page 4); “…the glaring problem in the core of Buddhist understanding is that THE AGENT/SELF is a psychological fiction…” (page xx Preface); hoặc “…with the ABSENCE OF ANY SENSE OF EGO/SELF, a kind of AGENTLESS AGENCY” (page 10, Introduction). Vì thế, có thể hiểu và dịch chư này theo ý của Rick Repetti:
AGENTLESS AGENCY > TÁC NĂNG VÔ TÁC THỂ (phương Tây) hoặc
AGENTLESS AGENCY > TÁC NĂNG VÔ NGÃ (triết Phật giáo) *
KẾT LUẬN
Đề nghị dịch:
- AGENCY: TÁC NĂNG
- AGENT: TÁC THỂ; AGENTLESS: VÔ TÁC THỂ/NGÃ
- ACTOR: TÁC TỬ
(*) NGÃ (self) khác với CHỦ THỂ (SUBJECT) như thế nào, bạn đọc có thể đi hỏi các công cụ AI, ChatGPT chẳng hạn.
Ngoài ra, những khái niệm agent, agentless, agency được sử dụng khá rộng rãi trong lĩnh vực AI, chẳng hạn Mô hình dựa trên Tác tử (Agent-based models) được Stuart Russell và Peter Norvig hình thức hóa định nghĩa này bằng các tác tử thông minh trừu tượng (abstract intelligent agents). Một “tác tử” là một cái gì đó nhận thức và hành động trong một môi trường. (Như vậy, agent có thể dịch là tác thể hay tác tử).
Leave a Reply