So sánh cách tiếp cận của Phật giáo & Tây phương : Cát, sạn và sỏi
Tác giả: Steven M. Emmanuel ( chủ biên)
Dịch giả: Đỗ Quốc-Bảo và Nguyễn Huy-Đăng
Nxb: Khoa Học Xã Hội
Năm xuất bản: T3/2025
Viết tắt:
ĐQB: Bản dịch này của NXBKHXH
A: Bản gốc tiếng Anh
X: Nhận xét
Sạn chuyên môn: Không nhận diện được vấn đề Identity nói chung, Personal identity nói riêng.
16. Liên quan đến vấn đề ở đây (identity, personal identity) xuất hiện ở nhiều nơi trong ĐQB, nhưng chúng tôi chỉ nêu ra vài chỗ.
ĐQB (tr. 109):
“Ứng dụng quan trọng nhất của lập trường hoàn nguyên chủ nghĩa này nằm trong sự phân tích THÂN PHẬN CÁ NHÂN (personal identity).”
ANH:
“The chief application of this reductionist position is in the analysis of PERSONAL IDENTITY.”
ĐQB (tr. 222):
“Có một sự lưu động của THÂN PHẬN đáng gây tò mò ở đây.”
ANH:
“There is a curious fluidity of IDENTITY at work here.”
ĐQB (tr. 132):
“Quả thực là nhiều triết gia Phật giáo minh hoạ một cách tiếp cận những cá nhân theo hoàn nguyên chủ nghĩa (reductionist), hoàn nguyên những chỉnh thể có vẻ bền lâu thành những sự kiện khoảnh khắc duy nhất thực sự tồn tại vì họ cho rằng, không có một ĐẶC TÍNH (IDENTITY) bền lâu của những cá nhân, và sự liên tục có tính nhân quả của những sự kiện xảy ra trong mỗi khoảnh khắc giải thích đầy đủ huyễn tướng hiện hành.”
ANH:
“Many Buddhist philosophers indeed exemplify a reductionist approach to persons, reducing apparently enduring wholes to the momentary events that alone really exist, for they hold that there is no enduring IDENTITY of “persons,…”
NHẬN XÉT:
– Như vậy ‘identity’ có lúc dịch là ‘ĐẶC TÍNH’ và ‘personal identity’ được dịch là ‘THÂN PHậN cá nhân’
– (Ở VN) chữ ‘identity’ được hiểu và dịch rất khác nhau tuỳ thuộc ngữ cảnh: bản sắc, căn cước, căn tính, đồng nhất, nhận dạng, … Có thể kể sơ một vài nét nghĩa của Identity:
– Trong triết học, từ ‘Hãy biết chính ngươi’ của Socrates cho đến câu hỏi tuổi mới lớn ‘Tôi là ai?’ được Montaigne cô đọng: ‘every man bears within himself the entire form of the human condition’. Và còn nhiều câu trả lời khác nữa (Descartes – ‘I am I because I think’, Locke, Leibniz, …)
– trong logic và toán học: Aristotle, Leibniz, Frege, Wittgenstein, Quine, …
– xã hội, văn hoá, nhân chủng: ‘ở châu Phi không ai gọi tôi là thằng đen cho đến khi tôi đến Mỹ…’
– trong chính trị: xem ‘Những cộng đồng tưởng tượng’ của Benedict Andersen.
– vị thế/thân phận xã hội: thân phận xã hội ở Trung quốc, đẳng cấp ở Ấn, giới vô sản ở Liên xô, …
– vị thế pháp lý/công dân: Legal identity
– tâm lý học: id, ego (I ), superego, self, …
(* Những từ này trông có vẻ khác nhau nhưng thật ra chúng dính vào nhau, như bắt nguồn từ một thể duy nhất mà Wittgenstein đã dùng một từ rất hay: thể-ý nghĩa (meaning-bodies). Do đó, mấy năm trước, chúng tôi cũng thử chế một từ duy nhất để dịch chữ ‘IDENTITY’ với đầy đủ những nét nghĩa nói trên, nhưng không thành công!)
Trở lại ‘PERSONAL IDENTITY’ (triết học) là để giải quyết các câu hỏi như “Điều gì làm cho một người tại thời điểm này cũng chính là cùng một người ấy tại một thời điểm khác?”, hoặc cụ thể hơn, “Mr. A ngày hôm nay có là một (đồng nhất) với Mr. A giết người ngày hôm qua không?” – vấn đề này còn được gọi là “identity through time” (Modern Philosophy – An Introduction & Survey; Roger Scruton), khá quan trọng, cùng được hai cánh triết lục địa và phân tích tham gia giải quyết. Hình như Locke là người đầu tiên bàn về vấn đề này (An Essay Concerning Human Understanding), tiếp theo là các triết gia Hume, Derek Parfit, Daniel Kolak, … Ngoài ra, vấn đề ‘personal identity’ liên quan rất mật thiết đến khái niệm linh hồn (soul) trong thần học, đặc biệt là trong truyền thống Do Thái – Kitô – Hồi giáo: một người, tên là A, giết người tàn ác vào năm 18 tuổi, do phần lớn tế bào (~80–90%) sẽ được thay thế trong vòng 7–10 năm tùy cơ địa, vì thế, 50 năm sau, khi người này, lúc này đã trở nên già nua, hiền hậu, chết vào năm 88 tuổi, đối mặt với thánh Phê rô gác cổng thiên đường, thánh Phê rô sẽ ném người này vào hoả ngục hay thiên đường?
- Có thể xem nhanh khái niệm này tại
https://en.wikipedia.org/wiki/Personal_identity. hoặc
https://plato.stanford.edu/entries/identity-time/
hoặc được trình bày nhẹ nhàng:
Khủng hoảng CĂN TÍNH
“Đâu là bản gốc? Chiếc xe của Theo giờ đã được thay thế hoàn toàn bằng các bộ phận mới, hay xe của Joe được lắp hoàn toàn từ những bộ phận cũ? Câu trả lời có lẽ tùy vào việc bạn hỏi ai. Dù hỏi ai thì sau một thời gian, CĂN TÍNH của cái xe không thể chính xác và chặt chẽ như ta hằng mong đợi. Đây không chỉ là vấn đề với xe và tàu. Con người thay đổi rất nhiều trong suốt thời gian sống. Một đứa trẻ 2 tuổi và ông già 90 tuổi vào 88 năm sau sẽ có rất ít điểm chung cả về ngoại hình và tâm lý. Vậy họ có phải là cùng một người? Nếu có, điều gì khiến họ là cùng người? Điều này quan trọng vì có công bằng khi trừng phạt một người 90 tuổi vì một sai lầm của họ từ 70 năm trước? Nếu như người này không nhỏ ra lỗi sai của mình thì sao? Bác sĩ có nên cho phép một người 90 tuổi chết vì 40 năm trước, một phiên bản trẻ hơn (cứ cho là như vậy) của người này muốn mình sẽ chết vào lúc đó?
(cuốn 50 Ý TƯỞNG TRIẾT HỌC, Ben Dupré, Đinh Hồng Phúc dịch)
THẺ THÂN PHẬN NGƯỜI
KẾT LUẬN
Bạn đọc có hứng thú thì xin mời dịch lại.
Leave a Reply