Triết Vui

So sánh cách tiếp cận của Phật giáo & Tây phương : Cát, sạn và sỏi

Tác giả: Steven M. Emmanuel ( chủ biên)

Dịch giả: Đỗ Quốc-Bảo và Nguyễn Huy-Đăng

Nxb: Khoa Học Xã Hội

Năm xuất bản: T3/2025

Viết tắt:

ĐQB: Bản dịch này của NXBKHXH

A: Bản gốc tiếng Anh

X: Nhận xét

---

Sạn chuyên môn:
– Tâm lý học, tri thức luận (Epistemology)
– Đảo loạn thuật ngữ

---

Liên quan đến sạn ở đây là các thuật ngữ tâm lý học (cảm giác, tri giác), tri thức luận. Chúng tôi hiện chỉ kê ra một từ quan trọng, đó là chữ “percept[ion]”. Chữ  “perception” xuất hiện rất nhiều và  được ĐQB dịch khá thống nhất trong sách là “CẢM GIÁC”, chẳng hạn:

• tri thức cảm giác (perceptual knowledge), trang 81, 86
• xem chỉ mục (hình bên dưới), trang 342

Lưu ý: Vì ĐQB dùng và dành chữ “chính xác” về phía mình, chúng tôi cho rằng:

• “chính xác” (tuyệt đối, 100%): chỉ có trong toán học: 2 + 2 = 4; còn 3.9999999 = 4 là sai.
• “chính xác” trong kỹ thuật, thì thường kèm theo “với sai số …”, chẳng hạn, khoan cái lỗ này đường kính phải “chính xác” 10cm với sai số là +/- 1mm.
• “chính xác” trong dịch thuật, ngôn ngữ,… qua cách hiểu của ĐQB khá đặc biệt: phải là word by word, không sót một dấu phẩy, trật tự câu dịch phải y như như câu gốc – do đó, chúng tôi phải đặt lại chữ này, TRÍNH XÁC, tức là “chính xác” hiểu theo ĐQB.

17.

Đỗ Quốc Bảo: (trang 92)

“Để hiểu được sự khác biệt này, chúng ta có thể xem xét những câu hỏi sau: Bạn có ý thức được là đang thấy màu xanh da trời khi thấy nó? Hoặc cần thiết có một CẢM GIÁC hoặc tư duy cao cấp hơn để bạn có thể tri thức rằng bạn tri thức?”

Bản Anh

“To understand this distinction, it can be helpful to consider the following questions: Are you aware of seeing blue when you see it? Or is a higher-order PERCEPTION or thought necessary for you to know that you know?”

NHẬN XÉT

• Bạn đừng ấn tượng khi chúng tôi chỉ đưa ra một trường hợp trên đây và cho rằng dịch PERCEPTION là CẢM GIÁC thì lỗi sai có gì trầm trọng đâu, chúng tôi xin thưa rằng, tần suất chữ này dày đặc trong sách, bạn có thể xem qua phần chỉ mục về chữ này để đánh giá (xem hình bên dưới).

• Như chúng tôi đã tạm vạch ra sự khác biệt giữa nghĩa ‘đời thường’ và nghĩa ‘kỹ thuật’ của một tơm (thuật ngữ) trong bài “Ảo tượng Đỗ Quốc Bảo: Từ Kỳ Viên Tịnh Xá đến Rừng Đen Đức quốc”, các bạn có thể xem lại tại đây:
  https://vanviet.info/nghien-cuu-phe-binh/ao-tuong-do-quoc-bao-tu-ky-vien-tinh-xa-den-rung-den-duc-quoc1/
  
  Vì thế, đối với chữ PERCEPTION, cũng có hai cách dùng:
  – (nghĩa đời/thông thường): [khả năng] nhìn thấy, nghe thấy; hiểu; cách nhìn, cách hiểu; nhận thức, quan điểm,…
  – (nghĩa kỹ thuật, tâm lý học, tri thức luận [epistemology]): TRI GIÁC

• Vấn đề ở đây, ĐQB đã lẫn lộn hoặc không biết sự khác biệt quan trọng giữa CẢM GIÁC (SENSATION) sv. TRI GIÁC (PERCEPTION), cho nên mới tuỳ tiện dịch TRÍNH XÁC PERCEPTION là CẢM GIÁC, mà chúng tôi không hiểu cái TRÍNH XÁC này dựa trên cơ sở nào!

• Trong tri thức luận, có thể tìm hiểu nhanh khái niệm TRI GIÁC (PERCEPTION), chẳng hạn, xem:
  https://iep.utm.edu/epis-per/

• Trong tâm lý học, phân biệt rất rõ sự khác nhau giữa CẢM GIÁC (SENSATION) sv. TRI GIÁC (PERCEPTION), chẳng hạn, xem:
  – “Chương 4. CẢM GIÁC VÀ TRI GIÁC”, sách “Tâm Lý Học & Đời Sống”, NXBLĐ — Sách này dịch từ bản “Psychology and Life” và chương 4 là: “SENSATION AND PERCEPTION” — VÀ LƯU Ý: SỰ KHÁC BIỆT GIỮA CHÚNG ĐỦ QUAN TRỌNG ĐỂ LÀM THÀNH MỘT CHƯƠNG SÁCH!
  – Mục TRI GIÁC (trang 902), sách Từ Điển Tâm Lý Học, GSTS Vũ dũng chủ biên, NXB Từ Điển Bách Khoa, 2008
  – Mục TRI GIÁC (trang 657), sách Từ Điển Tâm Lý Học, Nguyễn Văn Luỹ & Lê quang Sơn đồng chủ biên, NXBGDVN, 2009.
  – Mục SENSATION AND PERCEPTION, APA Dictionary of Psychology; AMERICAN PSYCHOLOGICAL ASSOCIATION, Gary R. VandenBos, PhD, Editor in Chief; 2015. Theo chúng tôi, từ điển này định nghĩa  rất chuyên môn, vì thế, có thể phân biệt ngắn gọn giữa sensation và perception như sau: 
  –      Sensation – Cảm giác: Là quá trình sinh lý ban đầu, khi giác quan tiếp nhận kích thích từ môi trường.  Thuộc về: mức thấp, thô, chưa xử lý.  Ví dụ: mắt nhận ánh sáng màu đỏ, tai nghe âm thanh 400Hz. 
  –      Perception – Tri giác: Là tiến trình tâm trí, trong đó não tổ chức, diễn giải, tổng hợp các cảm giác để tạo thành nhận thức có nghĩa.  Thuộc về: mức cao, có tổ chức, có ý nghĩa.  Ví dụ: nhận ra “đó là quả táo đỏ”, “tiếng người gọi mình”.
  Có thể xem nhanh tại: https://courses.lumenlearning.com/suny-hvcc-psychology-1/chapter/outcome-sensation-and-perception/

• Dĩ nhiên, với tính cách và quan điểm của mình, ĐQB có thể cho rằng, với cách dịch “perception” là “tri giác” thì CẢ CÁI NƯỚC VIỆT NAM đều sử dụng sai, giờ đây ĐQB cần phải dịch lại TRÍNH XÁC là ‘CẢM GIÁC’, vậy chúng ta có thể hỏi: Thưa ngài ĐQB, ngài dựa vào đâu để dịch như vậy, từ điển phổ thông chăng?
  
  Thế thì, chúng ta lại phải qua tận bên Tàu: Ngay cả từ điển tâm lý học của Tàu cũng dịch “perception” là “tri giác” *:
  PERCEPTION: 知覺  
• 知覺 (Tri giác), phiên âm dựa theo https://hvdic.thivien.net/transcript.php#trans
• *:学术名词编译系列丛书; 心理学名词; (第二版); 国家教育研究院;2016年7月(Academic Terminology Compilation Series; Psychological Terminology; (Second Edition); National Institute of Education; July 2016)
• Lưu ý: Chúng tôi dùng Google để dịch đoạn trên.

• Đến đây, chúng ta đủ hiểu và kết luận về cách thức làm việc, dịch thuật của ngài ĐQB, thế nhưng chúng ta có thể táy máy thêm một chút, vậy chữ “SENSATION”, ĐQB dịch ra làm sao? Hãy xem:
  – CẢM GIÁC, chẳng hạn,
  “tất cả những gì ông thấy chỉ là những ấn tượng, suy nghĩ, CẢM GIÁC, cảm xúc, và NHẬN THỨC có tính khoảnh khắc (trang 182);
  tiếng Anh: “all he sees are momentary impressions, thoughts, SENSATIONS, feelings, and PERCEPTIONS”
  
  Ố la la! Ở đây, SENSATION biến thành CẢM GIÁC (tr. 263) và PERCEPTION hồi thân thành NHẬN THỨC! Thật là bát nháo và lộn xộn!

KẾT LUẬN

Như chúng tôi đã viết, chúng tôi tôn trọng văn phong của riêng mỗi người, chẳng hạn chúng ta đọc Bùi Giáng thì phải chấp nhận cách dùng chữ nghĩa của ông, nếu không thích thì khỏi đọc. BG là nghệ sĩ, không phải học giả. Chúng ta có thể chế ra một từ mới hoàn toàn, người đọc chỉ một lần mất công học chữ này, chẳng hạn như chúng tôi chế “chắt” để dùng thay cho chữ “mệnh đề”. Ai cũng biết rằng, “bố” tức là “cha”, nhưng chúng ta sẽ nghĩ gì khi đọc “bố già dân tộc”? Hoặc:

“Lạy bố chúng con ở trên trời, chúng con nguyện danh bố…”

Rất khó chịu phải không? Mà may đây chỉ là dùng lại một chữ khác đồng nghĩa, song tác dụng thì hoàn toàn khác. Nhưng trường hợp ĐQB thì còn tệ hơn thế: xáo lại nghĩa của chữ (Hán Việt). Chúng ta cứ tưởng tượng sự khó khăn khi bị xáo nghĩa như vậy, lấy ví dụ, thông báo trong Ms Word, chỉ ba chữ sau đây bị xáo nghĩa thôi:

Yes: có nghĩa là Cancel

No: có nghĩa là Yes

Cancel: có nghĩa là No

Bạn đoán được chuyện gì sẽ xảy ra với người dùng Word không? Điên là cái chắc! Thế nên, HÃY CẨN THẬN …