Trần Đình Thắng nhặt sạn
So sánh cách tiếp cận của Phật giáo & Tây phương : Cát, sạn và sỏi
Tác giả: Steven M. Emmanuel ( chủ biên)
Dịch giả: Đỗ Quốc-Bảo và Nguyễn Huy-Đăng
Nxb: Khoa Học Xã Hội
Năm xuất bản: T3/2025
Viết tắt:
ĐQB: Bản dịch này của NXBKHXH
A: Bản gốc tiếng Anh
X: Nhận xét
Sạn chuyên môn:
- Triết học tâm trí, Tính chủ quan
- Triết học Anh, Mỹ
- Sạn này được đặt tên là ‘Sạn IT IS LIKE’, hay ‘Sạn NAGEL’
Lưu ý
- “ĐÁ TẢNG LỚN” kỳ này đã nói đến trong bài báo “Ảo tượng Đỗ Quốc Bảo: Từ Kỳ Viên Tịnh Xá đến Rừng Đen Đức quốc”, xem ở đây: https://vanviet.info/van-de-hom-nay/ao-tuong-do-quoc-bao-tu-ky-vien-tinh-xa-den-rung-den-duc-quoc1-ky-2/
- Vì ĐQB dùng và dành chữ “chính xác” về phía mình, chúng tôi cho rằng:
- “chính xác” (tuyệt đối, 100%): chỉ có trong toán học: 2 + 2 = 4; còn 3.9999999 = 4 là sai.
- “chính xác” trong kỹ thuật, thì thường kèm theo “với sai số …”, chẳng hạn, khoan cái lỗ này đường kính phải “chính xác” 10cm với sai số là +/- 1mm.
- “chính xác” trong dịch thuật, ngôn ngữ,… qua cách hiểu của ĐQB khá đặc biệt: phải là word by word, không sót một dấu phẩy, trật tự câu dịch phải y như như câu gốc – do đó, chúng tôi phải đặt lại chữ này, TRÍNH XÁC, tức là “chính xác” hiểu theo ĐQB.
18.
Đỗ Quốc Bảo: (trang 129-130)
“…Như Chalmers nói,
“Nan đề ý thức là vấn đề của kinh nghiệm. Loài người có kinh nghiệm chủ quan: có một cái gì đó mà [họ tự ý thức được là] nó giống như họ. Chúng ta có thể nói rằng một sinh vật có ý thức trong nghĩa này—hoặc là có ý thức trên phương diện hiện tượng như đôi lúc được biểu thị khi mà có một cái gì đó mà [nó tự ý thức được là] nó giống như sinh vật ấy. Một trạng thái tinh thần có ý thức khi có một cái gì đó mà [nó tự ý thức được là] nó giống như là ở trong trạng thái đó.”
và trong phần cước chú:
“David J. Chalmers, ‘Consciousness and Its Place in Nature,’ trong Blackwell Guide to the Philosophy of Mind, biên tập bởi S. Stich và F. Warfield (Malden, MA: Blackwell, 2003), 103. Một locus classicus cho tiêu chuẩn ‘something it is like’ là Thomas Nagel, ‘What Is It Like to Be a Bat?,’ Philosophical Review 83, số 4 (1974): 435-50.… —
Bổ sung của dịch giả: …nguyên văn Anh ngữ ‘the hard problem of consciousness is the problem of experience. Human beings have subjective experience: there is something it is like to be them. We can say that a being is conscious in this sense-or is phenomenally conscious, as it is sometimes put-when there is something it is like to be that being. A mental state is conscious when there is something it is like to be in that state.
Đặc biệt đoạn “there is something it is like to be them” TỐI NGHĨA, và cũng có người đã đặt vấn đề là văn phạm được dùng ở đây có đúng hay không. Dịch giả cho rằng cấu trúc văn phạm của câu phải được chỉnh lí chút ít/bổ sung để câu văn có thể được hiểu đúng: ‘there is something [that] [1] it is like to be them’ hoặc một cách mô phỏng khác rõ hơn là “there is something that ‘to be them’ is like.” (hết cước chú)
ANH
As Chalmers puts it, “The hard problem of consciousness is the problem of experience. Human beings have subjective experience: THERE IS SOMETHING IT IS LIKE TO BE THEM. We can say that a being is conscious in this sense—or is phenomenally conscious, as it is sometimes put—WHEN THERE IS SOMETHING IT IS LIKE TO BE THAT BEING. A mental state is conscious when THERE IS SOMETHING IT IS LIKE TO BE IN THAT STATE.”
GẶNG XÉT
“What Is It Like to Be a Bat?” là bài viết của Thomas Nagel, được xuất bản lần đầu trên tạp chí The Philosophical Review vào tháng 10 năm 1974, và sau đó là trong Những câu hỏi chết người của Nagel (Mortal Questions; 1979). . Câu “There is something it is like to be an X” cũng như biến thể của nó, “what it’s like”, vô cùng nổi tiếng, đã đạt được vị thế đặc biệt trong những nghiên cứu về ý thức (triết [về] tâm trí). Triết gia hiện đại, Daniel Dennett thừa nhận bài báo này của Nagel là một “thí nghiệm tư duy có ảnh hưởng và được trích dẫn rộng rãi nhất về ý thức.”
Chúng tôi (TĐT), cho rằng, câu này không hề TỐI NGHĨA, dĩ nhiên là một luận đề triết học nổi tiếng thì không thể rõ nghĩa như câu “sáng nay má tui đi chợ mua hai con gà mái dầu”!
Bạn đọc dễ dàng thấy rằng: 1. ĐQB không ý thức được câu “there is something it is like to be them” phát xuất từ luận đề, câu nói lừng danh của T. Nagel: “There is something it is like to be an X.”, câu này nổi tiếng không kém gì câu “existence precedes essence” của Jean-Paul Sartre. 2. Do không hiểu, nên dịch rất “chặt nhảm”, dĩ nhiên sai không thể chấp nhận được ở tất cả các câu có cụm “there is something it is like to be…”, ví dụ, “có một cái gì đó mà [họ tự ý thức được là] nó giống như họ.”
Theo chúng tôi, để dịch câu này chấp nhận được thì:
1. Phải hiểu ý tưởng của câu “There is something it is like to be an X.”
2. Cố gắng dịch cho ổn, nếu không hiểu câu này thì không thể dịch được.
Bạn đọc có thể cho rằng chúng tôi viết ngớ ngẫn: “Phải hiểu thì mới dịch được chứ!” Không, có những người không hiểu mà vẫn dịch, đồng thời HIÊN NGANG chê thẳng câu mình đang dịch (mà không cảm nhận được là mình không hiểu) là TỐI NGHĨA!
Câu này của Nagel dễ hiểu hơn rất nhiều so với các câu “existence precedes essence”, hoặc đặc biệt, câu “Ngôn ngữ là ngôi nhà của Tồn tại” của Heidegger thì khó hiểu hơn rất nhiều!
Bạn đọc lưu ý: (Những câu hỏi lớn của triết học – So sánh cách tiếp cận của Phật giáo & Tây phương)
đã được in thành sách, không phải là bản dịch tạm dùng và trong phần cước chú, tác giả ghi chú:
“Một locus classicus cho tiêu chuẩn ‘something it is like’ là Thomas Nagel, ‘What Is It Like to Be a Bat?’”
nghĩa là, cụm từ này của Nagel xứng đáng được tìm hiểu kỹ càng trước khi phán như thánh – mà việc này đâu có khó khăn gì: Bạn đọc với IQ trung bình thì chỉ cần đọc 2-3 lần bài ‘What Is It Like to Be a Bat?’ thì sẽ hiểu tương đối câu này của Nagel, nếu đọc đến lần thứ 4, 5 mà vẫn không hiểu thì thôi, gấp sách lại không đọc nữa, có lẽ không phải vì IQ của bạn thấp mà do bạn không thích hợp hoặc thiếu một nền tảng nhất định – nhưng nhớ đừng chê câu đấy tối nghĩa là được! :-)
Chúng tôi nhấn mạnh, câu này không hề tối nghĩa, chỉ có điều hơi khó ‘bị’ dịch sao cho suông tai và cũng lưu ý, chúng tôi chỉ nói là dịch sao cho “ổn” (nói dịch “chính xác” là vô nghĩa!), chẳng hạn, có những chỗ, chúng ta có thể dịch, đảo trật tự từ ngữ của Nagel: ‘What Is It Like to be a Bat?’ thành ‘Là dơi thì như thế nào?’, ‘Là dơi, nghĩa là như thế nào?’, hoặc ‘‘Là dơi thì [cảm giác] như thế nào?’’ (người Đức cũng vậy với câu “Wie ist es, eine Fledermaus zu sein?”)… để câu cú gọn gàng, dễ nghe. Tuy nhiên, là một bài báo được trích dẫn, gặng xét nhiều , câu này gần như biến thành câu chốt lừng danh qua các tác giả khác, chúng ta không thể không biết (nhất là một công trình đối chiếu, so sánh triết học phương Tây với triết học Phật giáo), chẳng hạn, “There is something it is like to experience pains”, “There is something it is like to be in love”, “There is something it is like to be in that state”, hoặc “What is it like to be an idiot”, “There is something it is like to be a petty person”,…
Nhắc lại, bạn đọc muốn hiểu và cảm nhận ý nghĩa của cụm từ này thì có thể xem kỹ bài gốc “What Is It Like to Be a Bat?” của T. Nagel hoặc bản dịch Việt do Ts Nguyễn Thị Minh, NNC Bùi Văn Nam Sơn, Ts Nguyễn Trung Hậu cùng dịch chung, link: http://triethoc.edu.vn/vi/chuyen-de-triet-hoc/nhan-thuc-luan-khoa-hoc-luan/la-doi-thi-nhu-the-nao_868.html hoặc bản dịch “Là dơi, nghĩa là như thế nào?” của chúng tôi.[2] Ở đây chúng tôi không nhặt sỏi, chỉ chỉ ra vị trí của sỏi và không phân tích, không giải thích vì đã quá chán ngấy!
Chúng tôi muốn nói điều khác quan trọng hơn:
> Khi gặp câu, vấn đề mà ĐQB không hiểu thì hùng hồn chê là “TỐI NGHĨA” (không dám chê Nagel vô nghĩa), với một thái độ vô cùng VÔ TƯ, TỰ TIN dù ni không hiểu gì cả và không một chút cảm nhận được vấn đề mà mình đang đụng đến (điện thế 60 ngàn Volt đấy!), do đó thiếu ý thức tối thiểu là phải tìm hiểu kỹ thêm.
> Chê câu cú, văn phạm của câu trên, cho là TỐI NGHĨA, may mà Thomas Nagel là triết gia Mỹ nổi tiếng (điều này cho thấy, ngoại trừ B. Russell, dịch chính văn của triết gia lớn thì khó khăn như thế nào), chứ câu này nếu do người Việt viết ra thì không thể đoán được ĐQB dùng lời lẽ nào nữa!
> Sửa lại câu mà ĐQB cho là có vấn đề về văn phạm của triết gia Mỹ Nagel (về mặt tiếng Anh, câu này với [THAT] được ngầm hiểu, nói cách khác, nó bị lược gọn, không hề có vấn đề gì về văn phạm!), vậy mà dịch vẫn quờ quạng: nói dịch sai nặng nề là không ra vấn đề, phải nói là “dịch chặt nhảm”[3] – và hệ quả là, nếu có ai dịch khác mình thì lại cho người khác dịch sai!
TẠM DỊCH
Câu này rất xứng đáng để dịch, bạn nào quan tâm, có thể xem và đối chiếu trước hai bài:
– “What Is It Like to Be a Bat?”, link: https://www.sas.upenn.edu/~cavitch/pdf-library/Nagel_Bat.pdf
– “Là dơi, nghĩa là như thế nào?”, link: https://tapchitriet.com/?p=1843
NỐT CHÂN
[1] ĐQB không cần bổ xung vì “there is something it is like to be them”, về mặt tiếng Anh, câu này với [THAT] được ngầm hiểu, nói cách khác, nó bị lược gọn!
[2] https://tapchitriet.com/?p=1843
[3] “Dịch chặt nhảm” không phải là dịch sai do không hiểu, chuyện sai sót trong khi dịch thuật là chuyện bình thường. “Dịch chặt nhảm” thoạt nhìn thì có vẻ CHẶT CHẼ, “chính xác” nhưng sau khi nghiền ngẫm thì nhận ra “rặt là NHẢM”. Ở đây, chúng tôi muốn nhấn mạnh đến thái độ học thuật: không biết là không biết, không thể nhưng vẫn cố nói, cố dịch và rồi áp đặt giải thích CHẶT LẢM NHẢM, mang tâm thế coi thiên hạ như là đám dốt nát, trong khi ở VN thì không phải là không có những người có thể đọc, hiểu Heidegger bằng tiếng Đức; dịch/hiểu sai thì cứ lẳng lặng đi, khổ nỗi, mỗi khi mở miệng ra để giải thích thì lại hỏng bét!
KỲ 8: https://trietvui.com/2025/06/20/nhung-cau-hoi-lon-cua-triet-hoc-san-soi-8/
Leave a Reply