Trần Đình Thắng nhặt sạn
KỲ 10
Cát, sạn và sỏi trong bài dịch CÁCH NGÔN
Tác giả: I. KANT
Dịch giả: Đỗ Quốc-Bảo và Nguyễn Huy-Đăng
–Trong Vén Mây Giữa Trời – Kỷ Yếu 300 Năm Kant Ban Chủ biên:
- Trần Văn Đoàn
- Lưu Hồng Khanh
- Bùi Văn Nam Sơn
- Nguyễn Xuân Xanh.
Nxb: Hồng Đức
Năm xuất bản: 2025
Viết tắt:
ĐQB: Bản dịch “CÁCH NGÔN”
Đ: Bản gốc tiếng Đức
X: Nhận xét
Sạn chuyên môn:
- Không am hiểu Kant như đã thể hiện qua cách dịch thuật ngữ CỐT LÕI của Kant.
- Không có kỹ năng dịch thuật sách chính văn triết học, cụ thể là Kant.
- Câu cú dịch tiếng Việt “từ theo từ“
ĐQB (tr. 205):
“Tất cả TRI THỨC của chúng ta bắt đầu từ các giác quan, đi từ đó đến giác tính và chấm dứt nơi lí tính, MÀ VƯợT TRÊN NÓ KHÔNG CÓ CÁI GÌ CAO HƠN ĐƯợC BắT GặP TRONG CHÚNG TA để xử lí chất liệu của trực quan và đưa nó vào sự thống nhất tối cao của tư duy.
ĐỨC
“Alle unsere ERKENNTNIß hebt von den Sinnen an, geht von da zum Verstande und endigt bei der Vernunft, ÜBER WELCHE NICHTS HÖHERES IN UNS ANGETROFFEN WIRD, den Stoff der Anschauung zu bearbeiten und unter die höchste Einheit des Denkens zu bringen.”
ANH (Để bạn đọc tham khảo)
“All our COGNITION starts from the senses, goes from there to the understanding, and ends with reason, BEYOND WHICH THERE IS NOTHING HIGHER TO BE FOUND IN US to work on the matter of intuition and bring it under the highest unity of thinking.”
NHẬN XÉT
- Erkenntniß (Đức; Cognition, Anh) được ĐQB dịch là TRI THỨC.
Thông thương, chúng tôi ít bắt bẻ việc dịch thuật ngữ, trừ khi chúng gây ra những vấn đề nghiêm trọng, đặc biệt trong chính văn triết học. “Erkenntniß” là một trong những khái niệm cốt lõi của Kant. Chúng tôi từng viết về sự phân biệt giữa thuật ngữ kỹ thuật, thuật ngữ thông thường, hoặc đôi khi được dùng như thuật ngữ kỹ thuật, đôi khi dùng theo nghĩa thông thường. Có một số tác giả, trong một số ngữ cảnh thông thương, dùng Erkenntniß theo nghĩa là TRI THỨC (knowledge), thì người đọc vẫn có thể hiểu được.
Trường hợp này, ví dụ, chúng ta mua chiếc xe đạp mới cho thằng con, nó đi thử và khen: “chiếc xe có GIA TỐC nhanh lắm” – chúng ta nghe và vẫn hiểu được nó muốn nói gì. Tuy nhiên, trong tính toán để đưa con tàu vũ trụ lên sao hoả và dùng lẫn lộn GIA TỐC với VẬN TỐC (cả hai từ này đều liên quan đến TỐC, tức tốc độ) thì gần như con tàu sẽ nổ tung ngay khi vừa khởi động!
– Theo “A Kant Dictionary” (Howard Caygill; Blackwell Publishing 1995), thì Kant phân biệt rõ giữa nhận thức (cognition; Erkenntnis), tri thức (knowledge; Wissen) và tư duy (thinking; Denken), xem chi tiết định nghĩa trong hình. Đối với Erkenntnis (cognition), ở Việt nam hiện nay còn có các dịch khác ngoài ‘nhận thức’: tri nhận, thức nhận,… nói chung là để phân biệt hai khái niệm này.
– Cảnh sát Hán việt ĐQB có thể cãi lại: Chúng tôi dịch “TRÍNH XÁC” theo Tàu là ‘TRI THỨC’!
Được thôi, thế thì:
+ ĐQB nên thông báo tường minh chữ dịch khác người này của mình, không giống ai ở Việt nam vì chữ này đã định hình trong người đọc ở VN. Tôi lấy một ví dụ, một cách làm đúng đắn, dịch giả Phạm Chiến Khu, trong Khoa Học Logic Tập I (Hegel), đã kê ra cách dịch khác của mình, chẳng hạn: speculation – “tư biện” (BVNS) – “siêu biện” (Phạm Chiến Khu) …, xin xem chi tiết ở hình kèm theo
+ Và hơn nữa, quan trọng nhất, phải bảo đảm được sự nhất quán thuật ngữ kỹ thuật sử dụng, đằng này, ĐQB cũng dịch chữ ‘WISSEN’ (knowledge) là TRI THỨC, thế thì người đọc phải đoán mò TRI THỨC mà ĐQB sử dụng là cái gì hay sao? Lấy một ví dụ, xem hình, trang 213:
Endlich heißt das sowohl subjectiv als objectiv zureichende Fürwahrhalten das WISSEN.
Cuối cùng thì sự cho-là-chân-thực (Fürwahrhalten) đủ cả về mặt chủ quan cũng như khách quan chính là TRI THứC.
Kết luận tạm
Một chữ vô cùng quan trọng, cốt lõi của Kant đã bị ĐQB dịch vừa cẩu thả, vừa do thiếu kiến thức cần thiết để dịch sách triết học: không thể cứ bê chữ Tàu qua xài là được!
- Bạn đọc hãy bỏ ít phút đọc câu dịch của ĐQB vài lần, và tự rút ra nhận xét (ba phút). Đặc biệt thưởng thức câu dịch:
“…MÀ VƯợT TRÊN NÓ KHÔNG CÓ CÁI GÌ CAO HƠN ĐƯợC BắT GặP TRONG CHÚNG TA”
(“…BEYOND WHICH THERE IS NOTHING HIGHER TO BE FOUND IN US”)
Dịch sát từng chữ chứ hỉ?!?
Không biết bạn đọc đọc có thủng không, chứ chúng tôi thì thua! Chúng tôi đoán có lẽ Gúc dịch còn tốt hơn cách dịch của ĐQB! - Ở đây, chúng tôi sẽ lấy bản dịch của BVNS để đối chiếu:
“Tất cả NHậN THứC của ta khởi đầu từ các giác quan, rồi tiến lên giác tính và kết thúc ở lý tính. | Ngoài lý tính KHÔNG CÒN CÁI GÌ CAO HƠN NữA TRONG TINH THầN CON NGƯờI để xử lý chất liệu của trực quan và đưa chúng vào sự thống nhất tối cao của tư duy.”
(Đoạn B355; Phê phán lý tính thuần tuý; BVNS)
và bản tạm dịch của chúng tôi (Trần Đình Thắng):
“Toàn bộ NHậN THứC của chúng ta đều bắt đầu từ các giác quan, từ đó đi đến giác tính, và kết thúc ở lý tính. Vượt trên lý tính, CON NGƯờI KHÔNG CÒN GÌ CAO HƠN NữA để xử lý chất liệu của trực quan và đưa nó vào sự thống nhất cao nhất của tư duy.”
KẾT LUẬN
- Bạn đọc tự kết luận.
Nhân có nghe một số bạn chê bản dịch của BVNS đọc khó hiểu, xin mời các bạn tham gia dịch lại cho dễ hiểu hơn. Trân trọng kính mời!.
Leave a Reply