Trần Đình Thắng nhặt sạn
KỲ 6
Cát, sạn và sỏi trong bài dịch CÁCH NGÔN
Tác giả: I. KANT
Dịch giả: Đỗ Quốc-Bảo và Nguyễn Huy-Đăng
–Trong Vén Mây Giữa Trời – Kỷ Yếu 300 Năm Kant Ban Chủ biên: Trần Văn Đoàn, Lưu Hồng Khanh, Bùi Văn Nam Sơn, Nguyễn Xuân Xanh.
Nxb: Hồng Đức
Năm xuất bản: 2025
Viết tắt:
ĐQB: Bản dịch “CÁCH NGÔN”
Đ: Bản gốc tiếng Đức
X: Nhận xét
Sạn chuyên môn:
- Đọc hiểu Kant
- Kỹ năng dịch thuật
- Tiếng Việt tối tăm
ĐQB (tr. 204):
““Đó là sự khác biệt giữa ĐạO ĐứC GIẢ và đạo đức lành mạnh, rằng THứ KIA chỉ tìm THIếT Bị PHụ TRợ chống lại ÁC SỰ, còn THỨ NÀY lại LO TRƯớC rằng các nguyên nhân của ác sự này HOÀN TOÀN KHÔNG HIệN DIệN.”
ĐỨC (tr. 218)
“Das ist der Unterschied der FALSCHEN u. gesunden Moral daß jene nur HÜLFSMITTEL gegen ÜBEL sucht diese aber DAVOR SORGT DAß DIE URSACHEN DIESES ÜBELS GAR NICHT DA SEYEN.”
ANH (Dịch: Matt Cooley and Patrick Frierson – Để bạn đọc tham khảo)
“This is the difference between FALSE and healthy morality: THE FORMER seeks only for ANTIDOTES FOR EVIL, while the latter is CONCERNED that the cause of evil is NOT THERE AT ALL.”
NHẬN XÉT
- ĐỌC HIỂU ĐƯỢC CHẾT LIỀN!
- Xem xét từng điểm sau đây:
A. Bỏ qua cách dịch chữ Moral của Kant khá nhập nhằng, ta hãy chấp nhận cách dịch của ĐQB là ‘đạo đức’ –vừa dựa vừa đoán nội dung của cả câu, ĐQB dịch “FALSCHEN Moral” (“FALSE morality”) là “ĐẠO ĐỨC GIẢ” cho thấy ĐQB vừa không hiểu nội dung câu mình dịch, vừa không hiểu ý nghĩa của chữ “ĐẠO ĐỨC GIẢ” TRONG TIẾNG VIỆT, và hệ quả là chữ dịch “ĐẠO ĐỨC GIẢ” làm sai lạc hoàn toàn ý nghĩa của câu. Xem lại thế nào là “ĐẠO ĐỨC GIẢ” hiểu theo tiếng Việt hiện đại: “ĐẠO ĐỨC GIẢ” là ĐẠO ĐỨC NGOÀI MIỆNG (Từ điển Hoàng Phê) hoặc “Đạo đức giả là sự xuất hiện đầy chất giả tạo của đức tính hay lòng tốt, trong khi che giấu những bản chất xấu xa thực sự, đặc biệt là đối với niềm tin tôn giáo và đạo đức” (link: https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c_gi%E1%BA%A3)
Falsch (false) có nhiều nét nghĩa, kể cả có nét nghĩa ‘GIẢ’ đi nữa thì cũng không thể máy móc dịch như thế, người dịch BẮT BUỘC PHẢI suy nghĩ để tìm cách dịch thích hợp, nhưng có lẽ ĐQB không hiểu hết ý về đạo đức của Kant thể hiện ở đây, thiếu cái tai thẩm âm tiếng Việt, nên chỗ này nhờ bạn đọc tiếng Việt lâu năm góp ý dịch cho ổn!
B. “THứ KIA” và “THứ NÀY”. Người đọc sẽ hoảng hốt: “THỨ” ở đâu ra vậy? Còn “THứ KIA”? Như trong một sạn trước đã chỉ ra, ĐQB không nắm vững cách xài chữ KIA của tiếng Việt, thành thử “THứ KIA” và “THứ NÀY” cứ như chui từ đất ra vậy!
Nhân tiện, sẽ bàn thêm về chữ “KIA”. Bản dịch “Mặt khác của trăng” của Claude Lévi-Strauss (The Other Face of the Moon), chúng tôi cho rằng, cái tít ở đây nên dịch là “Mặt KIA của trăng”, sự khác biệt giữa “Mặt khác của trăng” và “Mặt KIA của trăng” rất tinh tế trong tiếng Việt.
C. Dịch “HÜLFSMITTEL” (Anh: ANTIDOTES) là “THIẾT BỊ PHỤ TRỢ” quả là dịch thần sầu quỷ khốc! Xét cả câu: “THứ KIA chỉ tìm THIếT Bị PHụ TRợ chống lại ÁC SỰ”, nghĩa là, “THỨ KIA” đi tìm THIẾT BỊ, chẳng hạn, súng máy đại liên để chống lại “ÁC SỰ”, chẳng hạn chống lại “CƯỚP BIỂN THÁI LAN”!
Thử xem từ điển định nghĩa “THIẾT BỊ”:
“thiết bị 1 d. Tổng thể nói chung những máy móc, dụng cụ, phụ tùng cần thiết cho một hoạt động nào đó. Thiết bị của nhà máy. Thiết bị của phòng thí nghiệm. Thiết bị quân sự. Thiết bị điện. Đổi mới thiết bị. II đg. (id.). Cung cấp thiết bị; trang bị. Thiết bị cho nhà máy.…”
(Từ điển Tiếng Việt Hoàng Phê) - D. “còn THỨ NÀY lại LO TRƯớC rằng các nguyên nhân của ác sự này HOÀN TOÀN KHÔNG HIệN DIệN.””: Nói thật tình, ĐỌC KHÔNG HIỂU VÌ THẬT RA CŨNG KHÔNG THỂ HIỂU NỔI với cách dịch kỳ quái này!
- E. “Übels” (Evil) có rất nhiều cách dịch trong tiếng Việt: cái ác, điều ác,… không hiểu sao ĐQB lại phải bê cái chữ “Ác Sự” cầu kỳ làm gì?
KẾT LUẬN
- Toàn bộ cách dịch trính xác của ĐQB cho câu này là không thể chấp nhận nổi với một cái tai nghe tiếng Việt lâu năm. Mặc dù ĐQB khoe biết 5-6 thứ tiếng, nhưng theo chúng tôi, tiếng Việt và kỹ năng dịch thuật của ĐQB hoàn toàn có vấn đề, tôi không hiểu nguyên do tại sao như vậy, chỉ đoán là ĐQB rất ít đọc sách tiếng Việt, đọc sách triết dịch tiếng Việt lại càng không! Quá nhiều chi tiết sai từ “chữ” đến cả “cụm”, cả “cả câu” cứ như người Mỹ viết tiếng Việt, như chú Tom, một luật sư Mỹ xuất hiện trên Thuy Nga By Night!
- Cho đến đây – chúng tôi mới đưa ra những sạn tương đối dễ thấy, câu ngắn để bạn đọc không chán (dần dần nếu sức khoẻ cho phép, chúng tôi sẽ đi đến những sạn trong những câu dài và phức tạp hơn) – bạn đọc tinh ý có thể đã nhận ra văn tài dịch thuật trính xác của ĐQB, nghe đồn ĐQB đang tham gia dịch từ điển triết học Anh – Việt, xin tổ tiên phù hộ người Việt chúng ta!
- Có một ý kiến của người đọc cho rằng BBT (Kỷ Yếu 300 năm Kant) phải chịu trách nhiệm về bài vỡ trong kỷ yếu này. Ban đầu chúng tôi không đồng ý với ý kiến của bạn đọc này, trích “Mấy lời giới thiệu Kỷ yếu 300 năm Kant”:
“Đúng theo Thể lệ góp bài cho Kỷ yếu trong tinh thần và chủ trương của Ban chủ biên, Kỷ yếu không phải là một tạp chí nghiên cứu được bình duyệt mà là một diễn đàn tự do và tự nguyện, chào đón mọi sự đóng góp không giới hạn về số trang và số bài của mỗi tác giả, dịch giả. Ngoại trừ những lỗi chính tả hiển nhiên, Kỷ YếU CÔNG Bố NGUYÊN VĂN VÀ TOÀN VĂN CÁC ĐÓNG GÓP ấY VÀ MỗI TÁC GIả, DịCH GIả Tự CHịU TRÁCH NHIệM Về PHầN ĐÓNG GÓP CủA MÌNH. Trong điều kiện ấy, Sự “TRĂM HOA ĐUA Nở” TRONG VIệC DịCH THUậT CÁC THUậT NGữ TRIếT HọC SANG TIếNG VIệT LÀ ĐIềU KHÔNG THể TRÁNH KHỏI. Thiết tưởng, trong tình hình hiện nay, đây là một thuận lợi hơn là một trở ngại, nhờ đó người đọc có sự phong phú để chọn lựa và cân nhắc, trong nỗ lực chung tiến dần đến sự thống nhất thuật ngữ, một nguyện vọng chính đáng nhưng không thể vội vã và cưỡng ép. Người đọc am hiểu về triết học phương Tây nói chung và triết học Kant nói riêng hẳn sẽ không quá khó khăn khi nhận diện và phân định các thuật ngữ được sử dụng trong tập Kỷ yếu này.”
T.M BAN CHỦ BIÊN & BAN THƯ KÝ KỶ YẾU
Nguyễn Xuân Xanh – Bùi Văn Nam Sơn
Nhưng đến hôm nay, chúng tôi nghĩ lại, BAN CHỦ BIÊN chỉ mới ý thức được vấn đề “TRĂM HOA ĐUA Nở” TRONG VIệC DịCH THUậT CÁC THUậT NGữ TRIếT HọC SANG TIếNG VIệT”, điều này là hiển nhiên. Nhưng một vấn đề quan trọng khác, quan trọng hơn rất nhiều: CHẤT LƯỢNG DỊCH THUẬT! Người đọc bỏ tiền ra mua sách khi thấy có cái tên Bùi Văn Nam Sơn, chắc chắn sẽ không tiêu hoá nổi bài dịch Cách Ngôn Kant của nhóm ĐQB! BAN CHỦ BIÊN không thể bán cái hết cho “mỗi tác giả, dịch giả tự chịu trách nhiệm về phần đóng góp của mình”! - Xin mời bạn đọc tham gia dịch lại, gợi ý: có thể dùng bản tiếng Anh bên trên..
Leave a Reply